Concerten

Hieronder vindt u eerst informatie over de Matthäus Passion van Johann Sebastian Bach, en vervolgens een overzicht van de concerten die we in de afgelopen jaren hebben gegeven.

Het ontstaan van de Matthäus

Lang is gedacht dat Johann Sebastian Bach de Matthäus Passion componeerde in 1728 en dat die op Goede Vrijdag 1729 voor het eerst werd uitgevoerd in zijn Thomaskirche. Tegenwoordig gaan we ervan uit dat de eerste uitvoering al op Goede Vrijdag 1727 was. Daarna heeft Bach nog wel kleinere en grotere wijzigingen aangebracht en algemeen wordt de versie van 1736 nu als de finale versie beschouwd. Zelf heeft hij het oratorium vier keer uitgevoerd: in 1727, 1729, 1736 en 1740.

Bach stierf in 1750 en vreemd genoeg, wij kunnen het ons nu nauwelijks voorstellen, raakte hijzelf en daarmee ook al zijn werk wat in de vergetelheid. Als men het in die tijd over Bach had bedoelde men Carl Philipp Emanuel en niet diens vader Johann Sebastian.

Het zou tot 1829 duren voor de Matthäus Passion weer werd uitgevoerd en wel door Felix Mendelssohn. Die paste het werk echter behoorlijk aan de toen heersende romantische uitvoeringspraktijk aan: koralen en aria’s werden geschrapt of ingekort. Die eerste uitvoering na de dood van Bach was wel een succes en werd daarna in verscheidene Duitse plaatsen herhaald. In 1841 deed Mendelssohn dat voor het laatst en wel op de plek waar het allemaal begon in 1727: de Thomaskirche in Leipzig.

De Matthäus in Nederland

Daarmee waren Bach en de Matthäus Passion definitief weer op de kaart gezet en ook in Nederland brak hij door. In 1850 werd bij ons, net als in Duitsland de eerste Bachvereniging opgericht, vanaf 1857 werd Bach opgenomen in het programma van de abonnementsconcerten in het Amsterdamse Felix Meritis en in 1868 werd opnieuw een Bachvereniging opgericht nadat de eerste ter ziele was gegaan. En op 22 april 1870 wordt voor het eerst in Nederland de Matthäus uitgevoerd door het Toonkunstkoor Rotterdam en het orkest Eruditio Musica onder leiding van Woldemar Bargiel. Dat die hem dirigeerde was niet geheel toevallig, want hij was een halfbroer van Clara Schumann. Hij kende dus via haar Robert Schumann en, jawel, Felix Mendelssohn! Dezelfde combinatie van dirigent, koor en orkest bracht in 1876 nog de eerste Johannes Passion en in 1891 de Hohe Messe.

En dan wordt het 1899 en Willem Mengelberg dirigeert de eerste Matthäus Passion in het Concertgebouw: het begin van een meer dan honderdjarige traditie en de rest is geschiedenis! Want het moet toch wel aan Mengelberg worden toegeschreven dat hij met zijn jaarlijkse uitvoering een enorme boost heeft gegeven aan het succes van de Matthäus in Nederland. Door zijn dubieuze rol in de Tweede Wereldoorlog heeft hij na 1944 de Matthäus niet meer gedirigeerd maar onder de latere dirigenten Eduard van Beinum, Marius Flothuis en Nikolaus Harnoncourt ging het, tot op de dag van vandaag, gewoon door.

De Matthäus in Friesland

Vervolgens gaat het snel met de populariteit van de Matthäus in Nederland: sinds 1929 vindt de jaarlijkse, onder BN-ers zeer geliefde, uitvoering in de Grote Kerk in Naarden plaats, er zijn vele uitvoeringen van professionele en semiprofessionele koren en tal van oratoriumverenigingen zetten hem op hun repertoire. Onder die laatste ook Koninklijk Toonkunstkoor Concordia in Leeuwarden dat al in 1920, dus ruim voor de eerste uitvoering in Naarden, voor het eerst de Matthäus in Friesland uitvoert onder leiding van dirigent Jan Paardekoper. Daarmee heeft Concordia ook in Friesland een nu honderdjarige traditie op gang gebracht die nog steeds voortduurt. Alleen al van 1945 tot 1978 heeft Concordia, eerst onder leiding van George Stam en daarna van de legendarische Piet Post, vrijwel jaarlijks de Matthäus gebracht, vaak met gerenommeerde solisten als bas Guus Hoekman en alt Aafje Heynis, en daarna met tussenpozen van 3 à 4 jaar, voor het laatst in 2012 en in 2016.

De magie van de Matthäus

Wat maakt nu de Matthäus Passion zo magisch? Vaak wordt daarbij de getallensymboliek genoemd die aanwezig is in het werk en veel mensen zou fascineren: de letterwaarde van de naam Bach (a=1, b=2 enz.) is 14 en er zijn  14 koralen, “Bin ich’s?” wordt 11 maal gezongen omdat Judas, de 12e apostel, dat niet hoeft te vragen, 27 keer wordt een evangelie-passage gezongen (3x3x3 staat symbool voor de Drie-eenheid) en die passages beslaan in totaal 729 maten (het kwadraat van 27) en de melodie waarmee Judas zijn spijt bezingt bestaat uit 30 noten (de 30 zilverlingen). Tenslotte wordt in het (kortere) eerste deel de verloochening door Petrus aangekondigd en vindt die in het (langere) tweede deel daadwerkelijk plaats. Leg je beide delen op precies die plekken dwars op elkaar dan ontstaat er een zuivere kruisvorm. Het zou kunnen, de getallensymboliek als publiekstrekker, maar dat is misschien toch niet iets wat de meeste mensen bezighoudt.

Is het dan wat men wel pseudoreligie noemt: de Matthäus zou de plek innemen van de verdwenen verbondenheid met een kerkgenootschap. Dat gaat misschien op voor sommige toehoorders maar als dat op grote schaal het geval was dan zou de populariteit pas na de leegloop van de kerken op gang gekomen zijn en dat is zeker niet zo. Net zo  min als dat de belangstelling voor de Matthäus te danken zou zijn aan de opbloeiende belangstelling voor spiritualiteit (zelfs het tijdschrift Happinez schrijft erover!).

Nee, laten we maar eerlijk toegeven dat de magische aantrekkingskracht gewoon ligt in de prachtige muziek van Bach, en in het aangrijpende lijdensverhaal dat is getoonzet in volledige overeenstemming met de betekenis en de lading van de gebruikte teksten. Misschien heeft Bach inderdaad zo hier en daar bewust bepaalde getallen in zijn compositie verwerkt en natuurlijk heeft het werk een zware spirituele component, maar er is uiteindelijk maar één reden dat mensen drie uur lang gefascineerd naar dit werk zitten te luisteren en dat jaar op jaar weer doen: de wonderschone, monumentale en vaak ook emotionele muziek van de man die algemeen beschouwd wordt als een van de grootste en invloedrijkste componisten uit de geschiedenis van de klassieke muziek. Honderd jaar geleden werd om die reden, en om die reden alleen, de Matthäus Passion door Koninklijk Toonkunstkoor Concordia geïntroduceerd in Friesland en hij is nog steeds springlevend.

Eerdere concerten van Concordia:

vrijdag 22 november 2019                                                                                                                                              ‘Messa da Requiem’ van Giuseppe Verdi

zaterdag 4 mei 2019
‘Requiem’ van Christopher Wood (nadere gegevens zie flyer, artikel in het Friesch Dagblad en recensie in de Leeuwarder Courant)

donderdag 22 november 2018
samen met operakoor Amadeus: ‘Canto General’ van Mikis Theodorakis (nadere gegevens zie flyer, ons promotiefilmpje op YouTube en het artikel in de Leeuwarder Courant over de Canto en onze uitvoering ervan)

zondag 17 december 2017
‘Weihnachtsoratorium’ van Johann Seb. Bach (nadere gegevens zie flyer)

vrijdag 10 maart 2017
‘Messe Nr. 2 in G-Dur’ van Franz Schubert, ‘Nänie’ van Johannes Brahms, ‘Symfonische dansen Nrs. 1 & 4’ van Edvard Grieg en ‘Mass’ van Steve Dobrogosz (zie flyer).
Voor de recensie in de Leeuwarder Courant klik hier.

zondag 6 november 2016
‘Messe in C’ van Josef Rheinberger, ‘Dona nobis pacem’ van Peteris Vasks, ‘Kol nidrei’ van Max Bruch, met als solist de jonge cellist Caspar Westerman, en ‘Sunrise Mass’ van Ola Gjeilo (zie flyer)

zondag 20 maart 2016
‘Matthäus Passion’ van Johann Seb. Bach in de bewerking dd. 1841 van Felix Mendelssohn Bartholdy (zie flyer)

vrijdag 27 november 2015
‘Requiem in C’ van Charles Gounod en ‘Mis in D’ van Antonin Dvorak (zie flyer)

woensdag 29 april 2015
samen met operakoor Amadeus: ‘Elias’ van Felix Mendelssohn Bartholdy (zie flyer)

zondag 2 november 2014 (Allerzielen)
‘Ein deutsches Requiem’ van Joh. Brahms (zie flyer)

zondag 4 mei 2014 (Dodenherdenking)
‘Memoriam Facimus’ en ‘Gebed om vrede’ beide van Bernard Smilde (zie flyer)

woensdag 13 november 2013
‘Requiem’ van Wolfgang Amadeus Mozart (zie flyer)

donderdag 21 maart 2013
‘Messiah’ van Georg Friedrich Händel (zie flyer)

zondag 28 oktober 2012
‘Carmina Burana’ van Carl Orff (zie flyer)

Goede Vrijdag 6 april 2012
‘Matthäus Passion’ van Johann Sebastian Bach (zie flyer)

vrijdag 18 november 2011
‘Stabat Mater’ van Josef Gabriel Rheinberger, ‘Missa Festiva’ van Alexander Gretchaninoff, ‘Requiem’ van Bob Chilcott (Nederlandse premiëre), en ‘The Lord is my Shepherd’ van John Rutter (zie flyer)

zaterdag 9 april 2011
‘Die Passion’ van Heinrich von Herzogenberg (zie flyer)